ماده 169 قانون مالیات های مستقیم با هدف افزایش شفافیت معاملات و نظارت بهتر بر فعالیت های اقتصادی ایجاد شده است. طبق این ماده، اطلاعات معاملات مودیان در شرایط مقرر باید در اختیار سازمان امور مالیاتی قرار بگیرد.

اما همه پرداخت ها و معاملات در یک سطح قرار ندارند و برخی موارد طبق مقررات از ارسال اطلاعات در قالب معاملات فصلی مستثنی هستند. شناخت موارد عدم شمول ماده 169 اهمیت زیادی دارد؛ زیرا ثبت نکردن معامله ای که مشمول گزارش است می تواند باعث جریمه شود، در حالی که ثبت اطلاعات معاملات غیرمشمول نیز ممکن است باعث دوباره کاری و مغایرت در اطلاعات مالی شود.

در این مطلب از تیوان تراز، مهم ترین موارد عدم شمول ماده 169 در سال 1404 و تفاوت آنها با معاملاتی که باید گزارش شوند را بررسی می کنیم.

ماده 169 قانون مالیات های مستقیم چیست؟

ماده 169 قانون مالیات های مستقیم برای ایجاد شفافیت در معاملات اقتصادی و فراهم کردن امکان تطبیق اطلاعات خریدار و فروشنده وضع شده است.

در گذشته، مودیان مشمول باید اطلاعات برخی خریدها، فروش ها، قراردادها و معاملات خود را در قالب صورت معاملات فصلی به سازمان امور مالیاتی ارائه می کردند.

با اجرای قانون پایانه های فروشگاهی و سامانه مودیان، بخش مهمی از فرآیند گزارش معاملات تغییر کرده است. به همین دلیل در سال 1404 باید علاوه بر ماده 169، مقررات مربوط به سامانه مودیان و صورتحساب های الکترونیکی نیز مورد توجه قرار گیرد.

موارد عدم شمول ماده 169 چیست؟

برخی پرداخت ها و معاملات طبق مقررات مربوط، از ارسال در صورت معاملات فصلی مستثنی هستند.

مهم ترین موارد عدم شمول عبارتند از:

نوع معامله یا پرداخت	وضعیت
خرید و فروش سهام و اوراق بهادار	عدم شمول در شرایط مقرر
خرید و فروش حق تقدم سهام و سهم الشرکه	عدم شمول در شرایط مقرر
سود و کارمزد بانکی	عدم شمول در شرایط مقرر
حقوق و دستمزد	گزارش در قالب معاملات فصلی ندارد
کمک ها و جوایز بلاعوض	در موارد مقرر خارج از فهرست معاملات
مال الاجاره املاک	طبق مقررات مربوط به معاملات فصلی
حق عضویت برخی انجمن ها و مجامع حرفه ای	در شرایط مقرر عدم شمول
شارژ و حق نگهداری ساختمان	در موارد مقرر عدم شمول

البته تشخیص دقیق هر مورد باید براساس نوع معامله، طرفین و مقررات قابل اجرا انجام شود.

خرید و فروش سهام و اوراق بهادار

خرید و فروش سهام و اوراق بهادار از جمله مواردی است که در مقررات معاملات فصلی از گزارش دهی جداگانه مستثنی شده است.

این معاملات در چارچوب مقررات بازار سرمایه انجام می شوند و اطلاعات آنها از مسیرهای قانونی مربوط به بازار سرمایه ثبت و کنترل می شود.

بنابراین خرید یا فروش سهام در شرایط مقرر، مانند یک خرید و فروش عادی کالا در صورت معاملات فصلی گزارش نمی شود.

خرید و فروش حق تقدم سهام و سهم الشرکه

معاملات مربوط به حق تقدم سهام یا سهم الشرکه نیز در موارد مشخص از شمول گزارش معاملات فصلی خارج هستند. این معاملات ارتباط مستقیمی با مالکیت سهام یا سهم الشرکه دارند و تحت مقررات خاص خود انجام می شوند.

سود و کارمزد بانکی

سود سپرده و برخی کارمزدهای دریافت شده از بانک ها و موسسات اعتباری غیربانکی نیز در موارد مقرر، مشمول گزارش در صورت معاملات فصلی نیستند.

به عنوان مثال، دریافت سود سپرده بانکی یک معامله عادی خرید یا فروش کالا و خدمات محسوب نمی شود که مودی بخواهد آن را در فهرست معاملات فصلی ثبت کند.

حقوق و دستمزد کارکنان

پرداخت حقوق و دستمزد کارکنان نیز در قالب معاملات فصلی ماده 169 گزارش نمی شود.

البته این موضوع به معنی نداشتن تکلیف مالیاتی نیست. کارفرما همچنان باید تکالیف مربوط به مالیات حقوق، ارسال اطلاعات حقوق و دستمزد و پرداخت مالیات مربوط را طبق مقررات انجام دهد.

همچنین انجام صحیح امور مربوط به کارکنان، شامل ارسال لیست بیمه و رعایت الزامات قانونی کارفرما، اهمیت زیادی دارد و استفاده از خدمات بیمه می‌تواند از ایجاد مغایرت و مشکلات احتمالی جلوگیری کند.

بنابراین عدم شمول ماده 169 را نباید با معافیت از مالیات یا حذف سایر تکالیف مالیاتی اشتباه گرفت.

کمک ها، جوایز و هدایای بلاعوض

برخی کمک ها، جوایز و هدایای بلاعوض نیز در شرایط تعیین شده در مقررات، در فهرست معاملات فصلی قرار نمی گیرند.

البته ماهیت دریافت یا پرداخت باید مشخص باشد. هر مبلغی که عنوان هدیه یا کمک داشته باشد لزوما در همه شرایط از تمام تکالیف مالیاتی معاف نیست.

پرداخت مال الاجاره املاک

پرداخت اجاره ملک نیز طبق مقررات مربوط، از مواردی است که به شکل معامله خرید و فروش کالا یا خدمات در فهرست معاملات فصلی گزارش نمی شود.

با این حال، پرداخت اجاره می تواند تکالیف مالیاتی دیگری داشته باشد. برای مثال، موضوع مالیات بر درآمد اجاره و تکالیف مربوط به قرارداد اجاره باید جداگانه بررسی شود.

بنابراین عدم شمول ماده 169 به معنی معاف بودن درآمد اجاره از مالیات نیست.

حق عضویت انجمن ها و مجامع حرفه ای

برخی پرداخت ها و دریافت های مربوط به حق عضویت مجامع حرفه ای، انجمن ها و تشکل های غیردولتی دارای مجوز نیز در شرایط مقرر از گزارش معاملات فصلی مستثنی هستند.

تشخیص این مورد به نوع نهاد، مجوز آن و ماهیت پرداخت بستگی دارد.

جریمه ها و خسارت ها

برخی مبالغی که بابت جریمه یا خسارت پرداخت می شوند، ماهیت معامله اقتصادی عادی ندارند و در شرایط مقرر در فهرست معاملات فصلی قرار نمی گیرند.

با این حال، عنوان «خسارت» یا «جریمه» به تنهایی برای تشخیص عدم شمول کافی نیست و باید ماهیت واقعی پرداخت بررسی شود.

شارژ و هزینه نگهداری ساختمان

پرداخت هایی مانند شارژ ساختمان و هزینه های نگهداری در شرایط مقرر از مواردی هستند که در قالب معاملات فصلی گزارش نمی شوند.

البته اگر مبلغ پرداختی مربوط به دریافت یک کالا یا خدمت مستقل باشد، باید ماهیت واقعی آن بررسی شود و نمی توان همه پرداخت ها را صرفا با عنوان شارژ ساختمان غیرمشمول دانست.

آیا معاملات ثبت شده در سامانه مودیان دوباره باید در ماده 169 ثبت شوند؟

در مواردی که اطلاعات معامله طبق مقررات از طریق صورتحساب الکترونیکی در سامانه مودیان ثبت شده باشد، نباید آن را بدون بررسی دوباره در گزارش دیگری ثبت کرد.

با گسترش سامانه مودیان، یکی از اشتباهات رایج این است که مودی یک معامله را چند بار و در سامانه های مختلف ثبت می کند.

بنابراین قبل از ارسال گزارش معاملات فصلی باید بررسی شود که معامله موردنظر قبلا از طریق سامانه مودیان گزارش شده است یا خیر و مقررات مربوط به همان معامله چه حکمی دارد.

آیا معاملات کوچک از ماده 169 معاف هستند؟

معاملات کوچک را نباید به صورت کامل «معاف از ماده 169» در نظر گرفت. در برخی شرایط، قانون برای معاملات کمتر از حد مشخص، نحوه گزارش دهی ساده تری مانند ثبت به صورت مجموع یا سرجمع در نظر می گیرد.

بنابراین «عدم نیاز به ثبت جزئیات معامله» با «معافیت کامل از گزارش معامله» یکسان نیست.

آیا همه مشاغل باید معاملات خود را گزارش کنند؟

خیر. تکالیف مودیان به نوع فعالیت، شخصیت حقیقی یا حقوقی، نوع معامله، مشمولیت سامانه مودیان و مقررات مربوط بستگی دارد.

همچنین در سال 1404 به دلیل توسعه سامانه مودیان، نمی توان بدون بررسی پرونده گفت هر کسب و کاری باید تمام خرید و فروش های خود را مانند گذشته در سامانه معاملات فصلی ثبت کند.

برای تشخیص صحیح تکالیف مالی، ثبت منظم معاملات و تطبیق اطلاعات خرید و فروش با اسناد مالی، استفاده از خدمات حسابداری تخصصی می‌تواند به کسب‌وکارها کمک کند تا اطلاعات مالی خود را دقیق‌تر مدیریت کنند.

اگر معامله غیرمشمول را گزارش کنیم چه می شود؟

ثبت اطلاعاتی که نیازی به گزارش ندارند لزوما به معنی ایجاد مالیات جدید نیست، اما می تواند باعث افزایش حجم اطلاعات، دوباره کاری و ایجاد مغایرت میان سوابق مالی و سامانه های مالیاتی شود.

به همین دلیل بهتر است پیش از ارسال گزارش، معاملات مشمول و غیرمشمول از یکدیگر تفکیک شوند.

جریمه عدم ارسال معاملات مشمول ماده 169

اگر معامله ای مشمول تکلیف گزارش دهی باشد و مودی آن را در مهلت مقرر ارسال نکند، ممکن است مشمول جریمه شود.

میزان و شرایط جریمه به نوع تکلیف و مقررات قابل اجرا بستگی دارد. بنابراین نمی توان یک درصد ثابت را برای تمام معاملات و تمام شرایط اعلام کرد.

همچنین ثبت اطلاعات ناقص یا اشتباه می تواند باعث ایجاد مغایرت بین اطلاعات خریدار و فروشنده شود و در زمان رسیدگی مالیاتی مشکل ایجاد کند.

تفاوت معافیت مالیاتی با عدم شمول ماده 169

این دو مفهوم کاملا متفاوت هستند. وقتی یک پرداخت یا معامله از شمول ماده 169 خارج است، یعنی لزوما نباید آن را در قالب صورت معاملات فصلی گزارش کرد.

اما معافیت مالیاتی یعنی درآمد یا فعالیت خاص طبق قانون از پرداخت مالیات معاف شده است.

بنابراین ممکن است یک فعالیت از ماده 169 عدم شمول داشته باشد، اما همچنان مشمول مالیات یا سایر تکالیف قانونی باشد.

نکات مهم درباره موارد عدم شمول ماده 169 در سال 1404

برای جلوگیری از اشتباه، بهتر است:

• نوع واقعی معامله را مشخص کنید.
• معاملات مشمول و غیرمشمول را از یکدیگر جدا کنید.
• اطلاعات ثبت شده در سامانه مودیان را بررسی کنید.
• از ثبت دوباره صورتحساب های الکترونیکی خودداری کنید.
• اسناد و مدارک مربوط به پرداخت ها را نگه دارید.
• در مورد معاملات خاص، مقررات همان معامله را بررسی کنید.
• فقط به اطلاعات قدیمی مربوط به سامانه معاملات فصلی اتکا نکنید.

جمع بندی

موارد عدم شمول ماده 169 شامل برخی پرداخت ها و معاملات مشخص مانند خرید و فروش اوراق بهادار، برخی پرداخت های بانکی، حقوق و دستمزد و موارد دیگری است که در مقررات مربوط تعیین شده اند.

در سال 1404، به دلیل گسترش سامانه مودیان و صورتحساب های الکترونیکی، بررسی تکالیف ماده 169 باید در کنار مقررات جدید سامانه مودیان انجام شود. بنابراین نمی توان تمام معاملات را مانند گذشته در سامانه معاملات فصلی ثبت کرد.

برای بررسی اینکه کدام معاملات کسب و کار شما مشمول ماده 169 هستند و کدام موارد از گزارش دهی مستثنی می شوند، کارشناسان تیوان تراز می توانند پرونده و معاملات شما را بررسی کنند.

بررسی درست مشمولیت معاملات، نحوه ثبت اطلاعات و انجام تکالیف قانونی نیازمند آشنایی با مقررات مالیاتی است. استفاده از خدمات مالیاتی تخصصی می‌تواند به کاهش ریسک جرایم و اشتباهات در پرونده مالیاتی کمک کند.

سوالات متداول

موارد عدم شمول ماده 169 در سال 1404 کدامند؟

برخی معاملات مانند خرید و فروش اوراق بهادار، حق تقدم سهام، برخی سود و کارمزدهای بانکی، حقوق و دستمزد و برخی پرداخت های مشخص طبق مقررات از شمول گزارش معاملات فصلی خارج هستند.

آیا حقوق و دستمزد مشمول ماده 169 است؟

خیر، حقوق و دستمزد کارکنان در قالب معاملات فصلی ماده 169 گزارش نمی شود؛ اما کارفرما همچنان تکالیف مربوط به مالیات حقوق را دارد.

آیا خرید و فروش سهام باید در معاملات فصلی ثبت شود؟

خرید و فروش سهام و اوراق بهادار در شرایط مقرر از گزارش معاملات فصلی مستثنی است و از مسیرهای قانونی مربوط به بازار سرمایه پیگیری می شود.